เมฆมีกี่ชั้น? ไขความลับเมฆในท้องฟ้าและความแตกต่างของแต่ละชั้น

เคยมองท้องฟ้าในวันที่อากาศแจ่มใสแล้วเกิดคำถามขึ้นมาในหัวไหมว่า 'เมฆที่ลอยคว้างอยู่นั่น มันอยู่สูงจากพื้นดินแค่ไหนกันแน่?' หรือในวันที่ท้องฟ้ามืดครึ้มก่อนฝนตก เมฆก้อนใหญ่ที่ทอดตัวยาวเหมือนภูเขาสีดำนั้นมันอยู่ในระดับความสูงเดียวกับเมฆขนสัตว์ตัวเล็กๆ ที่เราเห็นในวันแจ่มใสหรือเปล่า?

ความจริงแล้ว เมฆไม่ได้ลอยอยู่ในระดับความสูงเท่ากันทั้งหมด องค์การอุตุนิยมวิทยาโลก (WMO) ได้แบ่งชั้นเมฆออกเป็นระดับต่างๆ ตามความสูงจากพื้นดิน เพื่อให้นักอุตุนิยมวิทยาและเราๆ ท่านๆ สามารถทำความเข้าใจสภาพอากาศได้ง่ายขึ้น บทความนี้จะพาคุณเดินทางขึ้นไปบนท้องฟ้า เพื่อไปดูว่าเมฆมีกี่ชั้น และแต่ละชั้นมีความแตกต่างและเอกลักษณ์อย่างไร

เมฆเกิดขึ้นได้อย่างไร?

ก่อนจะไปดูว่าเมฆมีกี่ชั้น เรามาทำความเข้าใจกันก่อนว่าเมฆเกิดขึ้นได้อย่างไร เมฆก็คือกลุ่มหยดน้ำเล็กๆ หรือผลึกน้ำแข็งที่ลอยอยู่ในบรรยากาศ มันเกิดจากการที่ไอน้ำในอากาศระเหยขึ้นไปในท้องฟ้า แล้วเย็นตัวลงจนถึงจุดอิ่มตัว ไอน้ำเหล่านั้นก็จะกลั่นตัวเป็นหยดน้ำเล็กๆ หรือน้ำแข็งเกาะอยู่กับฝุ่นละอองในอากาศ นั่นคือที่มาของเมฆที่เราเห็น

ความสูงที่เมฆก่อตัวขึ้นมานั้น ขึ้นอยู่กับอุณหภูมิและความชื้นในบรรยากาศ ณ จุดนั้น ซึ่งทำให้เมฆถูกแบ่งออกเป็นชั้นๆ ตามระดับความสูงจากพื้นดินนั่นเอง

เมฆมีกี่ชั้นตามมาตรฐานสากล?

ตามมาตรฐานสากล เมฆถูกแบ่งออกเป็น 3 ชั้นหลักๆ ตามระดับความสูงของฐานเมฆ (Cloud Base) นั่นคือ

1. ชั้นเมฆสูง (High Clouds) อยู่สูงจากพื้นดินประมาณ 5,000 - 13,000 เมตร
2. ชั้นเมฆกลาง (Mid Clouds) อยู่สูงจากพื้นดินประมาณ 2,000 - 7,000 เมตร
3. ชั้นเมฆต่ำ (Low Clouds) อยู่สูงจากพื้นดินตั้งแต่พื้นผิวโลกไปจนถึง 2,000 เมตร

นอกจากนี้ยังมีกลุ่มเมฆอีกประเภทหนึ่งที่ไม่จัดอยู่ใน 3 ชั้นหลักนี้ เพราะมันสามารถก่อตัวได้ตั้งแต่ระดับต่ำและพัฒนาตัวลอยขึ้นไปสู่ระดับสูงได้ นั่นคือ เมฆที่พัฒนาตัวในแนวดิ่ง (Clouds with Vertical Development)

มาดูรายละเอียดของแต่ละชั้นกันดีกว่าว่ามีเมฆประเภทไหนบ้าง และบอกอะไรเราได้บ้าง

ชั้นเมฆสูง (High Clouds)

ชั้นเมฆสูงจะอยู่ในระดับความสูงตั้งแต่ 5,000 เมตรขึ้นไป ณ ระดับนี้อุณหภูมิจะต่ำมาก อากาศเย็นจัดจนหยดน้ำกลั่นตัวเป็นผลึกน้ำแข็ง ดังนั้นเมฆในชั้นนี้จะประกอบด้วยน้ำแข็งเป็นส่วนใหญ่ เมฆในชั้นนี้มักจะมีสีขาวสะอาด ท้องฟ้าด้านบนมักจะยังคงสีฟ้าสดใสอยู่ เมฆชั้นนี้ไม่ก่อให้เกิดฝนตก เพราะหยดน้ำมีขนาดเล็กมากและระเหยกลับเป็นไอน้ำก่อนจะตกถึงพื้นดิน

เมฆในชั้นนี้แบ่งออกเป็น 3 ประเภทหลักคือ

1. เมฆขนสัตว์ (Cirrus - Ci)

เมฆประเภทนี้มีลักษณะเป็นเส้นบางๆ สีขาว ลอยเดี่ยวๆ คล้ายขนนกหรือเส้นไหม มักเกิดในวันที่อากาศดี แต่ในบางครั้งการปรากฏตัวของเมฆขนสัตว์เป็นจำนวนมากอาจเป็นสัญญาณบอกถึงการเปลี่ยนแปลงของสภาพอากาศ เช่น พายุกำลังเคลื่อนเข้ามาใกล้

2. เมฆชั้นสูงประเภทละออง (Cirrocumulus - Cc)

มีลักษณะเป็นก้อนเล็กๆ สีขาว เรียงตัวกันเป็นแถวหรือเป็นระลอกคลื่น ดูคล้ายเกล็ดปลาหรือคลื่นในมหาสมุทร ท้องฟ้าที่มีเมฆชนิดนี้มักเรียกกันว่า 'ท้องฟ้าเกล็ดปลา' ซึ่งเป็นสัญญาณบอกว่าอากาศกำลังจะเปลี่ยนแปลง

3. เมฆชั้นสูงประเภทวงรอบ (Cirrostratus - Cs)

เมฆชนิดนี้มีลักษณะเป็นแผ่นบางๆ สีขาว คลุมท้องฟ้าไว้เกือบหมด ทำให้เห็นดวงอาทิตย์หรือดวงจันทร์ได้ชัดเจน แต่มักจะเกิดปรากฏการณ์รัศมีรอบดวงอาทิตย์หรือดวงจันทร์ (Halo) ขึ้น เมฆชนิดนี้มักเป็นสัญญาณเตือนล่วงหน้าว่าจะมีฝนตกหรือพายุเข้ามาในช่วง 12-24 ชั่วโมงข้างหน้า

ชั้นเมฆกลาง (Mid Clouds)

เมฆในชั้นนี้ลอยอยู่ในระดับความสูงประมาณ 2,000 ถึง 7,000 เมตร ประกอบด้วยหยดน้ำเป็นส่วนใหญ่ แต่ถ้าอุณหภูมิต่ำมากก็อาจมีน้ำแข็งปนมาด้วย เมฆในชั้นนี้มักจะมีสีขาวหรือเทา และสามารถก่อให้เกิดฝนได้บ้าง แต่ฝนมักจะไม่ตกถึงพื้นดินเพราะระเหยกลับไปกลางอากาศ ยกเว้นในบางสภาวะที่ความชื้นสูงมาก

เมฆในชั้นนี้แบ่งออกเป็น 2 ประเภทหลักคือ

1. เมฆก้อนชั้นกลาง (Altocumulus - Ac)

มีลักษณะเป็นก้อนสีขาวหรือเทา ขนาดใหญ่กว่า Cirrocumulus เล็กน้อย เรียงตัวกันเป็นกลุ่มหรือแนวยาว ดูคล้ายแกะฝูงใหญ่ หรือคลื่นในทะเล ถ้าเห็นเมฆชนิดนี้ในตอนเช้ามักเป็นสัญญาณบอกว่าอากาศกำลังไม่มั่นคง และอาจมีพายุฝนฟ้าคะนองเกิดขึ้นในช่วงปลายวัน

2. เมฆชั้นกลางประเภทละออง (Altostratus - As)

มีลักษณะเป็นแผ่นสีเทาหรือน้ำเงินคลุมท้องฟ้าไว้ทั้งหมด ทำให้ดวงอาทิตย์มองเห็นเป็นเพียงแสงสลัวๆ เหมือนกระจกฝ้า เมฆชนิดนี้มักเกิดขึ้นเมื่ออากาศเริ่มมีความชื้นสูงขึ้น และมักจะตามมาด้วยเมฆชั้นต่ำที่ทำให้เกิดฝนตกต่อเนื่อง

ชั้นเมฆต่ำ (Low Clouds)

เมฆในชั้นนี้ลอยอยู่ใกล้พื้นดินที่สุด ตั้งแต่ระดับพื้นผิวไปจนถึงความสูง 2,000 เมตร ประกอบด้วยหยดน้ำทั้งหมด เมฆในชั้นนี้มักมีสีเทาหรือดำ และเป็นตัวการสำคัญที่ทำให้เกิดฝนตก หรือหมอกในช่วงเช้า

เมฆในชั้นนี้แบ่งออกเป็น 3 ประเภทหลักคือ

1. เมฆชั้นต่ำประเภทละออง (Stratus - St)

มีลักษณะเป็นแผ่นสีเทาคลุมท้องฟ้าเสมอๆ ฐานเมฆมักจะเรียบไม่มีรายละเอียด ทำให้ท้องฟ้ามืดทึมๆ ถ้าฐานเมฆต่ำมากจนถึงพื้นดิน เราจะเรียกมันว่า 'หมอก' (Fog) เมฆชนิดนี้มักทำให้เกิดฝนพรำ ฝนละอองเล็กๆ ตกต่อเนื่อง แต่ไม่หนัก

2. เมฆก้อนชั้นต่ำ (Stratocumulus - Sc)

มีลักษณะเป็นก้อนใหญ่สีเทาหรือขาว เรียงตัวกันเป็นกลุ่มก้อน มักมีช่องว่างให้เห็นท้องฟ้าสีฟ้าสลับกับเมฆ เมฆชนิดนี้พบได้บ่อยในประเทศไทยช่วงหน้าหนาว มักไม่ก่อให้เกิดฝน แต่บางครั้งอาจมีฝนปรอยๆ ตกได้เล็กน้อย

3. เมฆชั้นต่ำประเภทฝน (Nimbostratus - Ns)

เมฆชนิดนี้คือเมฆฝนตัวจริงเสียงจริง มีลักษณะเป็นแผ่นสีเทาเข้มจนดูเป็นสีดำ คลุมท้องฟ้าหนาทึบ ฐานเมฆมักจะเป็นระยะเล็กๆ ไม่เรียบเพราะมีฝนตกลงมาอยู่ตลอดเวลา เมฆชนิดนี้ทำให้เกิดฝนตกต่อเนื่องหลายชั่วโมง แต่ไม่ใช่ฝนที่ตกหนักจนเกิดน้ำท่วมฉับพลัน

เมฆพัฒนาตัวในแนวดิ่ง (Clouds with Vertical Development)

กลุ่มสุดท้ายนี้ไม่ได้ถูกจัดอยู่ในชั้นใดชั้นหนึ่ง เพราะมันเริ่มก่อตัวจากชั้นเมฆต่ำ แต่เมื่ออากาศมีความร้อนชื้นมาก กระแสอากาศที่ลอยตัวขึ้น (Updraft) จะดันเมฆให้พัฒนาตัวลอยขึ้นสูงขึ้นเรื่อยๆ จนไปถึงชั้นเมฆสูงได้ ทำให้เมฆชนิดนี้มีความสูงจากฐานถึงยอดเมฆมาก ซึ่งเป็นตัวการสำคัญที่ทำให้เกิดพายุฝนฟ้าคะนอง

เมฆกลุ่มนี้แบ่งออกเป็น 2 ประเภทคือ

1. เมฆก้อน (Cumulus - Cu)

เมฆก้อนนี้คือเมฆคลาสสิคที่เรามักวาดกันตอนเด็ก มีลักษณะเป็นก้อนสีขาวนุ่มฟู ฐานเรียบสีเทา ยอดเมฆพองโตขึ้นดูเหมือนดอกกะหล่ำปลี เมฆชนิดนี้เรียกอีกชื่อว่า 'เมฆแสนสบาย' (Fair-weather cumulus) เพราะมักเกิดในวันที่อากาศดี แดดออกอบอุ่น แต่ถ้ากระแสอากาศยังลอยตัวขึ้นได้เรื่อยๆ เมฆก้อนนี้ก็จะพัฒนาตัวกลายเป็นเมฆฝนฟ้าคะนองได้

2. เมฆฝนฟ้าคะนอง (Cumulonimbus - Cb)

นี่คือยักษ์ใหญ่ในวงการเมฆ เมฆชนิดนี้สามารถเติบโตจากเมฆก้อนธรรมดา จนมีความสูงจากฐานถึงยอดเมฆได้ถึง 10,000 เมตรขึ้นไป ยอดเมฆมักจะกางออกเป็นรูปทั่งช่าง (Anvil) เพราะชนกับชั้นบรรยากาศที่อุณหภูมิคงที่ ทำให้น้ำแข็งกางออกด้านข้าง เมฆชนิดนี้คือตัวการที่ทำให้เกิดพายุฝนฟ้าคะนอง ลมกรรโชกแรง และอาจมีลูกเห็บตกได้ ในระดับรุนแรงอาจพัฒนาเป็นพายุทอร์นาโดได้

ทำไมเราถึงควรรู้จักชั้นเมฆ?

การรู้จักชั้นเมฆและประเภทของเมฆ ไม่ใช่แค่ความรู้เพื่อความสนุก แต่มันคือการอ่านสภาพอากาศเบื้องต้นที่เราทำได้ด้วยตาเปล่า ลองนึกภาพว่าคุณกำลังวางแผนไปปิกนิก แล้วมองไปที่ท้องฟ้าเห็นเมฆ Cirrostratus คลุมท้องฟ้าไว้ คุณก็พอจะรู้ได้ว่าอาจจะต้องเตรียมร่มไปด้วย เพราะฝนอาจจะมาเยือนในอีกไม่กี่ชั่วโมง

หรือถ้าคุณเป็นนักบิน เมฆ Cumulonimbus คือศัตรูตัวฉกาจที่ต้องหลีกเลี่ยงให้ไกล เพราะกระแสอากาศที่รุนแรงภายในเมฆสามารถทำให้เครื่องบินเสียหายได้ นอกจากนี้เกษตรกรก็ใช้การสังเกตเมฆในการวางแผนการเกษตร การเก็บเกี่ยว หรือการให้น้ำต้นไม้

สรุป

ท้องฟ้าเหนือหัวเราไม่ได้ว่างเปล่า แต่เต็มไปด้วยเมฆที่ถูกจัดวางไว้เป็นระบบ ทั้งชั้นเมฆสูงที่บอกถึงการเปลี่ยนแปลงของอากาศ ชั้นเมฆกลางที่เป็นสะพานเชื่อม ชั้นเมฆต่ำที่นำพาฝนมาสู่พื้นดิน และเมฆที่พัฒนาตัวในแนวดิ่งที่สร้างพายุรุนแรง การเข้าใจเมฆเหล่านี้คือการเข้าใจธรรมชาติที่อยู่รอบตัวเรามากขึ้น

คราวหน้าที่คุณเดินออกจากบ้านและเงยหน้ามองท้องฟ้า ลองสังเกตดูว่าวันนี้เมฆที่ลอยอยู่เป็นชั้นไหน และมันกำลังจะบอกอะไรกับคุณ

คุณล่ะเคยสังเกตเมฆประเภทไหนบ่อยที่สุดในพื้นที่ที่คุณอาศัยอยู่? มาแชร์กันได้นะ หรือถ้ามีคำถามใดๆ เกี่ยวกับเมฆและสภาพอากาศ สามารถคอมเมนต์ไว้ใต้บทความนี้ได้เลย แล้วอย่าลืมกดติดตามเพื่อรับความรู้ที่น่าสนใจในครั้งต่อไป!