ทำความเข้าใจทฤษฎีแรงจูงใจ 2 ปัจจัย (Two-Factor Theory) ของ Herzberg

เคยไหมได้เกรด A ในวิชาที่ชอบ แต่กลับรู้สึกเหนื่อยล้าและอยากเลิกเรียน? หรือในมุมมองการทำงาน ทำไมบางบริษัทเพิ่มเงินเดือนให้พนักงานแล้ว แต่คนก็ยังลาออกเป็นระยะๆ? คำตอบของปรากฏการณ์เหล่านี้ อาจอยู่ในทฤษฎีที่จะช่วยอธิบายว่า สิ่งที่ทำให้เราพอใจกับสิ่งที่ทำ กับสิ่งที่ทำให้เราไม่พอใจ มันเป็นคนละเรื่องกันเลย

ทฤษฎีแรงจูงใจ 2 ปัจจัย คืออะไร?

ทฤษฎีแรงจูงใจ 2 ปัจจัย (Two-Factor Theory) หรืออีกชื่อหนึ่งคือ ทฤษฎีแรงจูงใจ-สุขอนามัย (Motivation-Hygiene Theory) ถูกพัฒนาโดย Frederick Herzberg นักจิตวิทยาชาวอเมริกัน ในปี 1959

แนวคิดหลักที่ทำให้ทฤษฎีนี้แตกต่างจากความเชื่อเดิมคือ ความพึงพอใจ (Satisfaction) และความไม่พึงพอใจ (Dissatisfaction) ไม่ได้อยู่กันคนละปลายของเส้นตรงเส้นเดียวกัน แต่มันเป็นคนละเส้นกันเลย

กล่าวคือ การที่คุณไม่รู้สึกแย่กับงาน ไม่ได้แปลว่าคุณรู้สึกดีกับงานนั้น คุณอาจแค่รู้สึกเฉยๆ ดังนั้น หากต้องการสร้างแรงจูงใจให้คนทำงานหรือเรียนอย่างมีความสุข จำเป็นต้องจัดการสิ่งที่ทำให้เกิดความไม่พอใจออกไปก่อน แล้วค่อยเติมเต็มสิ่งที่สร้างความพึงพอใจ

Herzberg ได้แบ่งปัจจัยที่ส่งผลต่อความรู้สึกของเราออกเป็น 2 ปัจจัยหลัก ได้แก่ ปัจจัยสุขอนามัย (Hygiene Factors) และปัจจัยจูงใจ (Motivator Factors)

ปัจจัยสุขอนามัย (Hygiene Factors)

ปัจจัยสุขอนามัย คือสิ่งแวดล้อมและเงื่อนไขภายนอกที่จำเป็นต้องมี หากขาดสิ่งเหล่านี้ไป จะทำให้เกิดความไม่พึงพอใจและความทุกข์ใจ แต่ถ้าหากมีครบถ้วน มันก็แค่ทำให้เรา "ไม่รู้สึกไม่พอใจ" เท่านั้น ไม่ได้ทำให้เรารู้สึกมีแรงจูงใจหรือมีความสุขมากขึ้น

เปรียบเทียบง่ายๆ เหมือนการรักษาสุขอนามัยในบ้าน ถ้าบ้านสกปรก เราจะรู้สึกไม่สบายตัวและอยากออกไปจากบ้าน แต่ถ้าบ้านสะอาด เราก็แค่รู้สึกปกติ ไม่ได้ทำให้เรารู้สึกตื่นเต้นหรือมีความสุขจนอยากเต้นรำไปทั้งวัน

ตัวอย่างของปัจจัยสุขอนามัยในการทำงาน ได้แก่:

• เงินเดือนและสวัสดิการ
• นโยบายของบริษัทและการบริหารจัดการ
• คุณภาพของการควบคุมดูแล
• ความสัมพันธ์กับเพื่อนร่วมงานและหัวหน้า
• สภาพแวดล้อมในการทำงาน
• ความมั่นคงในงาน

สำหรับนักศึกษา ปัจจัยสุขอนามัยอาจหมายถึง:

• ห้องเรียนที่สะอาดและอากาศถ่ายเท
• เพื่อนร่วมห้องที่ไม่ก่อกวน
• อาจารย์ที่สอนชัดเจนและยุติธรรม
• ตารางเรียนที่ไม่แน่นเกินไป

ปัจจัยจูงใจ (Motivator Factors)

ปัจจัยจูงใจ คือสิ่งที่เกี่ยวข้องกับตัวงานหรือกิจกรรมที่เราทำโดยตรง สิ่งเหล่านี้คือตัวการสร้างความพึงพอใจ แรงบันดาลใจ และความมุ่งมั่น หากขาดปัจจัยเหล่านี้ เราอาจไม่ได้รู้สึกทุกข์ แต่จะรู้สึกเฉยๆ ไม่มีไฟในการทำสิ่งนั้น แต่ถ้ามีปัจจัยเหล่านี้ มันจะจุดประกายให้เราอยากทำงานหรือเรียนอย่างเต็มที่

ตัวอย่างของปัจจัยจูงใจในการทำงาน ได้แก่:

• ความสำเร็จในการทำงาน (Achievement)
• การได้รับการยอมรับ (Recognition)
• ลักษณะของงานที่ท้าทายและน่าสนใจ (The work itself)
• ความรับผิดชอบ (Responsibility)
• การได้เจริญเติบโตและก้าวหน้า (Advancement)

สำหรับนักศึกษา ปัจจัยจูงใจอาจหมายถึง:

• การได้ทำโปรเจกต์ที่ตัวเองสนใจจริงๆ
• การได้รับคำชมจากอาจารย์หรือเพื่อน
• การเห็นว่าความรู้ที่เรียนสามารถนำไปสร้างผลงานจริงได้
• การได้รับมอบหมายให้เป็นหัวหน้ากลุ่มในงานที่สำคัญ
• การรู้สึกว่าตัวเองมีพัฒนาการมากขึ้น

กรณีศึกษา: ทำไมโปรเจกต์จบถึงน่าเบื่อ?

ลองนึกภาพกรณีศึกษาของนักศึกษาปีสุดท้ายที่กำลังทำโปรเจกต์จบ สมมติว่ามีเงินทุนในการทำโปรเจกต์เพียบ มีห้องแล็บที่ทันสมัย อาจารย์ที่ปรึกษาก็ใจดีและไม่เควสเกินไป (ปัจจัยสุขอนามัยครบถ้วน) แต่ทำไมนักศึกษาคนนี้ยังคงรู้สึกท้อแท้และอยากเลิกทำ?

สาเหตุอาจมาจากการที่หัวข้อโปรเจกต์ถูกกำหนดโดยอาจารย์โดยที่นักศึกษาไม่ได้สนใจเลย งานที่ได้รับมอบหมายเป็นงานที่ซ้ำซากจำเจ ไม่มีอะไรท้าทาย และไม่ได้รู้สึกว่าตัวเองจะได้เรียนรู้อะไรใหม่ๆ (ขาดปัจจัยจูงใจ)

ในทางกลับกัน หากนักศึกษาได้เลือกหัวข้อที่ตัวเองสนใจ ได้ลองทำสิ่งใหม่ๆ ที่ท้าทาย และเห็นว่าผลงานของตนถูกนำไปใช้จริงในชุมชน แม้จะต้องทำในห้องที่ค่อนข้างคับแคบและงบประมาณน้อย นักศึกษาก็อาจรู้สึกมีความสุขและทุ่มเทอย่างเต็มที่ เพราะปัจจัยจูงใจได้ตอบสนองความต้องการภายในแล้ว

วิธีนำทฤษฎี 2 ปัจจัยมาใช้ในชีวิตประจำวัน

การเข้าใจทฤษฎีนี้ไม่ใช่แค่เรื่องของนักวิชาการหรือฝ่ายทรัพยากรบุคคล แต่นักศึกษาและคนทำงานสามารถนำไปประยุกต์ใช้เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพและความสุขในการเรียนการทำงานได้

1. ตรวจสอบปัจจัยสุขอนามัยให้ครบก่อน

ก่อนที่จะมองหาแรงบันดาลใจ ให้ดูก่อนว่าสภาพแวดล้อมพื้นฐานของคุณพร้อมหรือไม่ หากคุณนั่งเรียนในห้องที่ร้อนจัด เสียงดัง หรือทำงานกับเพื่อนร่วมงานที่ชอบแกล้งคุณ สมองของคุณจะถูกใช้ไปกับการทนทุกข์ทรมาน ไม่มีพื้นที่เหลือให้ความคิดสร้างสรรค์

• จัดโต๊ะทำงานให้เป็นระเบียบ
• หาเวลาและสถานที่ที่เหมาะสมกับการเรียน
• หากมีปัญหากับเพื่อนร่วมงานหรือเพื่อนร่วมกลุ่ม ควรรีบแก้ไขหรือขอคำปรึกษาจากผู้ใหญ่

2. เสริมปัจจัยจูงใจเพื่อสร้างแรงบันดาลใจ

เมื่อพื้นฐานมั่นคงแล้ว ให้มองหาสิ่งที่จะทำให้การเรียนหรือการทำงานนั้นมีคุณค่าต่อจิตใจ

• ตั้งเป้าหมายเล็กๆ ที่ท้าทายแต่ทำได้จริง แล้วฉลองเมื่อทำสำเร็จ (Achievement)
• เลือกทำโปรเจกต์หรืองานที่ตรงกับความสนใจส่วนตัว (The work itself)
• ขอรับผิดชอบงานที่สำคัญมากขึ้น เพื่อฝึกทักษะการเป็นผู้นำ (Responsibility)
• แบ่งปันผลงานให้ผู้อื่นเห็นเพื่อรับฟังความคิดเห็นและคำชม (Recognition)

3. ปรับเป้าหมายให้สอดคล้องกับการเติบโต

อย่ามองแค่ว่าทำเสร็จแล้วจะได้เกรดหรือเงินเดือนเท่าไหร่ แต่ให้มองว่ากระบวนการทำงานชิ้นนี้จะทำให้คุณเก่งขึ้น รู้เรื่องใหม่ๆ มากขึ้น หรือเติบโตเป็นผู้ใหญ่ที่มีความรับผิดชอบมากขึ้นอย่างไร การมองเห็นเส้นทางการพัฒนาตัวเอง (Advancement) จะช่วยรักษาระดับแรงจูงใจให้คงอยู่ได้ยาวนาน

สรุป

ทฤษฎีแรงจูงใจ 2 ปัจจัย สอนให้เรารู้ว่า การแก้ปัญหาความไม่พอใจ (เช่น การเพิ่มเงินเดือน หรือการย้ายห้องเรียน) ไม่สามารถสร้างแรงจูงใจให้เกิดขึ้นได้ หากต้องการให้ตัวเองหรือคนรอบข้างมีไฟในการทำงานหรือการเรียน จำเป็นต้องสร้างปัจจัยจูงใจ อันได้แก่ ความสำเร็จ การยอมรับ ความรับผิดชอบ และโอกาสในการเติบโต

การนำทฤษฎีนี้มาใช้ไม่ใช่เรื่องยาก เริ่มต้นจากการทำให้สภาพแวดล้อมพื้นฐานของคุณดีพอสมควร จากนั้นจึงค่อยๆ ปรับเป้าหมายและรูปแบบการทำงานเพื่อสร้างความท้าทายและความภาคภูมิใจในตัวเอง

พร้อมที่จะปรับเปลี่ยนมุมมองและเพิ่มแรงจูงใจในการเรียนและการทำงานของคุณหรือยัง? ลองนำขั้นตอนเหล่านี้ไปใช้ในสัปดาห์หน้า แล้วสังเกตการเปลี่ยนแปลงของตัวเอง หากบทความนี้มีประโยชน์ อย่าลืมกดติดตามและแชร์ให้เพื่อนๆ นักศึกษาและคนทำงานที่คุณรู้จัก เพื่อสร้างสภาพแวดล้อมการทำงานและการเรียนที่มีความสุขไปด้วยกัน!